Blog

Toprak Çeşitleri Nelerdir ve Türkiye'de Hangi Toprak Tipleri Görülür?

Toprak Çeşitleri Nelerdir ve Türkiye'de Hangi Toprak Tipleri Görülür?

Toprak, her biri artan fayda ve sınırlamalar sağlayan farklı özelliklere sahip, farklı toprak türlerine ayrılabilen doğal bir kaynaktır. Topraklar onları benzersiz kılan farklı özelliklere sahiptir. Sahip olduğunuz toprak türünü bilmek, onun güçlü ve zayıf yönlerini belirlemenize yardımcı olur.

Toprak çeşitleri, nasıl ve neyin yetişebileceğimizi belirler ve tüm çiftçilik için temel oluşturur. Bir proje için ihtiyaç duyduğunuz toprak tipini belirlemek, bitki yaşamının sağlıklı büyümesini desteklemek için çok önemlidir.

Toprak, toprak içindeki parçacıkların baskın boyutuna bağlı olarak kum, kil, silt, kireçli ve tebeşir toprak tiplerine ayrılabilir. Bahçıvanların ve yetiştiricilerin genellikle birlikte çalıştığı 5 farklı toprak tipi vardır. Beşi de, toprağı oluşturan üç çeşit yıpranmış kaya parçacığının bir birleşimidir: kum, silt ve kil. Bu üç parçacığın nasıl birleştiği toprağınızın tipini, suyu nasıl tuttuğunu ve diğer şeylerin yanında nasıl yönetildiğini tanımlar.

Toprak Çeşitleri ve Bahçecilikteki Önemi

kızıl toprak, toprak çeşitleri, toprak türleri

Bahçecilik konusunda ciddi olmayı planlıyorsanız, toprak tipinizi bilmeniz çok önemlidir. Bahçenizde ya da çiftliğinizde ne kadar iş yaparsanız yapın, toprağınızın kalitesi ayırt edilmiyorsa, o kadar dikkatli ekim, ayıklama ve meyveler boşa gidebilir.

Toprak, bitkilerine sağlıklı büyüme ve gelişme için ihtiyaç duydukları hayati besinleri, suyu ve havayı sağlar. Ancak; her bir toprağın kendi bitkileri, hangi ekinlerin, çalılıkların ya da ağaçların başarıyla büyütülebileceğini büyük ölçüde belirleyen organik ve inorganik madde karışımına sahiptir.

Toprak Çeşitleri ve Toprak Tipleri

Toprak, canlıların yaşadığı, yeryüzündeki yüzeylerin üzerindeki ince tabakadır, çünkü bitkilerin köklerine sahip olduğu malzeme tabakasıdır. Yıpranmış kaya parçacıkları ve çürümüş bitki ve hayvan maddesi gibi birçok şeyden oluşur. 

Toprak oluşumu için uzun bir süre ve ince bir toprak tabakası oluşumu için bin yıldan fazla zaman gerekir. Parçalanmış kaya parçacıkları ve organik maddeler gibi çeşitli malzemelerden oluştuğundan, içerdiği parçacıkların boyutuna bağlı olarak çeşitli tiplerde sınıflandırılabilir. Bu nedenle, topraktaki parçacıkların boyutuna bağlı olarak, aşağıdaki tiplere ayrılabilir:

  • Kumlu Toprak
  • Kil Toprak
  • Siltli Toprak
  • Kireçli Toprağı
  • Tebeşir Toprağı

1. Kumlu Toprak Çeşidi

kumlu toprak çeşidi

Toprak çeşitleri arasında en bilinen toprak türlerinden biri kumlu topraklardır. Kumlu topraklar, yüksek oranda kum ve az kilden dolayı (kil kumdan daha ağırdır) hafif toprak olarak da bilinir. Bu topraklar hızlı su tahliyesine sahiptir ve üzerinde çalışması da oldukça kolay toprak türüdür. İlkbaharda ısınmak için killi topraklardan daha hızlı olan kumlu toprak, buna rağmen yaz aylarında kuruma eğilimindedir.

Bu toprak tipi en büyük parçacıklara sahiptir ve parçacıkların boyutu toprağın izin verdiği havalandırma ve drenaj derecesini de belirler. Çok küçük kaya ve mineral parçacıklarından oluşur. Bu nedenle dokusu kumludur ve kireçtaşı, granit, kuvars gibi kayaların parçalanması ya da yıpranması ile kumlu toprak oluşur.

Kumlu toprağın organik madde bakımından zengin olması durumunda yetiştirilmesi kolaydır, ancak gerekenden daha fazla drenaja izin verir, böylece yazın aşırı drenaja neden olur. İlkbahar mevsiminde çok hızlı bir şekilde ısınır. Bu nedenle, bitkinizi kumlu toprakta büyütmek istiyorsanız, yazları düzenli olarak sulandırmanız,  kışları ve yağışlı mevsimde de bir mola vermeniz şarttır. İlaveten; kumlu toprak nemi ve besinleri korur.

2. Killi Toprak Çeşidi

killi toprak çeşidi

Toprak çeşitleri denilince akla en çok gelenlerden bir diğeri de killi topraklardır. Bu tür; yüksek besinlerden yararlanan ağır topraklardır. Killi topraklar kışın nemli ve soğuk kalır, yazın ise kurur. Bu topraklar yüzde 25'in üzerinde kilden oluşur ve kil parçacıkları arasında bulunan boşluklar nedeniyle killi topraklar yüksek miktarda su tutar. Yavaşça aktıkları ve yaz aylarında ısınmaları daha uzun sürdüğü için, yaz aylarında kuruma ve çatlamalarla birlikte sık sık bahçıvanlara sorun çıkarabilirler.

Kil, doğal olarak oluşan ve çok daha az hava boşluklu çok ince taneli materyallerden oluşan bir malzemedir. Bu nedenle bu topraktaki drenaj düşük olduğu için birlikte çalışması da zor bir toprak tipidir. Kil toprağı ıslandığında çok ağır olur ve ekim yapılması gerekiyorsa organik gübrelerin eklenmesi gerekir. Killi topraklar yıllar süren kaya parçalanmasından ve ayrışmasından sonra meydana gelir. Kaya yıprandıktan, aşındıktan ve taşındıktan sonra tortul birikintiler olarak da olabilir.

3. Siltli Toprak Türü

siltli toprak çeşidi

Siltli toprak, en verimli topraklardan biri olarak kabul edilir. Doğada toprak olarak veya yeryüzündeki bir su kütlesinin su sütununda asılı tortu halinde oluşabilir. Kuvars ve ince organik parçacıklar gibi minerallerden oluşur. Kumlu toprak gibi granül olup kumlu topraktan daha fazla besini vardır ve ayrıca daha iyi drenaj sunar.

Bu tip toprak daha fazla nem tutabilir ve zaman zaman kompaktlaşır. Daha iyi drenaj sunar ve nemliyken çalışması çok kolaydır. Siltli topraklar orta büyüklükteki partiküllerden ödün verdikleri için iyi süzülürler ve nemi de iyi tutarlar. Parçacıklar iyi olduklarından ötürü kolayca sıkıştırılabilirler ve yağmurla yıkanmaya da meyillidirler. Organik madde ilave edilerek, silt parçacıkları daha kararlı kümelere bağlanabilir.

4. Kireçli Toprak Tipi

kireçli toprak çeşidi

Kireçli toprak doğada çok alkalidir ve çok sayıda taştan oluşur. Bu tür toprağın verimliliği, toprağın derinliğine bağlıdır. Bu tür topraklar kuruluğa yatkındır ve yaz aylarında, bitkilerin diğer toprak türlerinden çok daha fazla sulama ve gübrelemeye ihtiyaç duyacağından, ekim için zayıf bir seçimdir. Kireçli Toprak, kuruması dışında, Demir ve Magnezyum gibi bitkilerin besin öğelerini de engeller.

5. Tebeşir Toprak Çeşidi

tebeşir toprak çeşidi

Hafif veya ağır olabilir, ancak içindeki kalsiyum karbonat veya kireç nedeniyle her zaman çok alkali olabilir. Bu topraklar alkali olduklarından asidik toprakların gelişmesini gerektiren bitkilerin büyümesini desteklemeyeceklerdir. Eğer kireçli bir toprak görünür beyaz toprak belirtileri gösteriyorsa, asitleştirilemezler ve bahçıvanların da yalnızca alkalin toprak tercih eden bitkileri seçmek için istifa etmeleri gerekir.

Türkiye’de Görülen Toprak Türleri

Ülkemiz, coğrafî unsurları gereği toprak çeşitleri yönünden oldukça zengindir. Türkiye’de toprak çeşitleri genel olarak üç ana grupta ele alınır: zonal, azonal ve intrazonal topraklar. Zonal toprak iklim ve bitki örtüsü şartlarına bağlı olarak zonlaşma gösterecek şekilde yayılan topraklardır. Azonal topraklar horizonlaşma göstermeyen dış unsurlar ile taşınan alüvyon, kil gibi maddelerden meydana gelir. İntrazonal ise anakaya yapısına ve drenaja bağlı olarak oluşur.

1. Zonal Toprak Türleri

zonal toprak çeşidi

Ana kayanın ayrışması ile beraber oluşur. İklim ve bitki örtüsü, zonal toprak çeşitlerinin oluşumundan son derece etkili iki unsurdur. Genellikle düz ve eğimin az olduğu yerlerde oluşur. Türkiye’de yayılma kapasitesi en geniş olan topraklar olduğu için ‘’yerli topraklar’’ olarak da tanımlanır.

  • Kırmızı Renkli Akdeniz Toprağı (Terra – Rossa): Akdeniz iklimine has bir toprak çeşididir. Genellikle de Güney Marmara, Ege ve Akdeniz bölgelerinde görülür. 
  • Kahverengi Orman Toprağı: Orman altında gelişen ve koyu renge sahip topraklardır. Bol miktarda organik madde içeren bu tür, Karadeniz’in büyük bir bölümünde, İç Anadolu’nun 1200 m’den yüksek yerlerinde, Yıldız Dağları ve Güney Toroslarda görülür.
  • Kahverengi Bozkır Toprakları: Organik madde bakımından zengin değildir. Genellikle de küçükbaş hayvancılık ve tahıl tarımı için tercih edilir. İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve Doğu Anadolu’da görülür.
  • Kestane Renkli Bozkır Toprakları: Organik madde bakımından zengin bir topraktır. İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinden görülür.
  • Çernezyomlar (Kara Topraklar): Sert ve karasal iklimin yaşandığı yerlerde görülür. Erzurum – Kars civarındaki düzlük alanlar çernezyomların olduğu yerlerdir. Humus bakımından da oldukça zengindir.

2. Azonal Toprak Tipleri

azonal toprak çeşidi

Ülkemizin daha çok dağlık alanlarının ev sahipliği yaptığı topraklardır. Aydın Dağları, Bozdağlar, Yıldız Dağları, Güney Toroslar ve Kaçkar Dağları örnek gösterilebilir. 

  • Kumlu ve Tüflü Topraklar: Volkanik kum yahut da ince malzemenin bulunduğu araziler üzerinde meydana gelen topraklardır. Aydın Dağları ve Bozdağlar bu tür için iyi örneklerdir. Humus bakımından fakir olsa da; tahıllar, pamuk, üzüm, patates yetiştirilebilir.
  • Vertisoller (Dönen Topraklar): Tarım potansiyel ve kapasitesi bakımından çok ama çok elverişli topraklardır. Daha çok Trakya’da karşımıza çıkan vertisoller üzerinde buğday ve ayçiçeği tarımı yapılabilir. 
  • Rendzina (Kireçli Topraklar): Bünyesinde bol miktarda kireç bulundurur. Humus bakımından zengindir ve genellikle İç Anadolu, Ege ve Doğu Anadolu bölgelerinde görülür.
  • Tuzlu Topraklar: Bol miktarda tuz içeren topraklardır. Başta Tuz Gölü’nü emsal verebileceğimiz tuzlu topraklar Burdur Gölü, Küçük Menderes deltası ve Ereğli yakınlarından görülebilir.

3. İntrazonal Toprak Çeşitleri

"Taşınmış topraklar" olarak da bilinir. Akarsular tarafından taşınan maddelerin birikmesiyle oluşur. Genellikle kil, kum, çakıl gibi küçük malzemelerden meydana gelir. Büyük Menderes, Küçük Menderes, Çukurova, Bafra gibi yerlerde görülür.